Η κοσμοθεωρία των Στωικών

28-01-2015
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Αν ο Πλάτωνας θεμελίωσε την ορθολογική εικόνα του κόσμου κι ο Αριστοτέλης στράφηκε στη φύση ως μια διόλου ευκαταφρόνητη βάση για την ανακάλυψη της αλήθειας των πραγμάτων, τι άραγε έδωσαν οι Στωικοί που τους κατέστησε τόσο σημαντικούς στην ιστορία και εξέλιξη των ιδεών ώστε πολλά σημεία της κοσμοθεωρίας τους να είναι ακόμη και σήμερα επίκαιρα όσο ποτέ;

Οι Στωικοί, με θεμελιωτή τον Ζήνωνα τον Κιτιέα και κύριο διαμορφωτή τον Χρύσιππο (στο διάστημα από το -300 έως το -200), διατύπωσαν μια φιλοσοφία, που αν της είχε δοθεί το βάρος που θα έπρεπε, θα είχαν αποφευχθεί πολλές ψευδείς διαχωριστικές γραμμές όπως ο καρτεσιανός διαχωρισμός νου και ύλης, ένθεων και άθεων, ‘ιδεαλιστών’ και ‘υλιστών’.

Βασικά επηρεασμένοι από τον ύστερο Πλάτωνα (κυρίως τη θεία πρόνοια που τονίζεται στο 10ο βιβλίο των Νόμων), τον Αριστοτέλη (με τη διάκριση ύλης και μορφής) και τον Ηράκλειτο (καθολικό λόγο και το κυρίαρχο στοιχείο του πυρός), κατέληξαν σε μια σύνθεση λογικής – φυσικής – ηθικής με μια συνοχή που όμοια της δεν έχει υπάρξει ποτέ στην ιστορία της φιλοσοφίας.

Βασικές αρχές αυτής της φιλοσοφίας είναι οι ακόλουθες:

[1] Ό,τι υπάρχει είναι σωματικό, θεωρώντας ως σωματικό καθετί που είτε προκαλεί είτε δέχεται επιδράσεις από κάτι άλλο. Οπότε σώματα δεν είναι μόνο τα πράγματα που βλέπουμε γύρω μας, αλλά και οι αρετές όπως η φρόνηση και η δικαιοσύνη και οι θεοί που ρυθμίζουν και συντηρούν τον κόσμο αλλά και η ίδια η πηγή και αρχή και αιτία των πάντων ο θεός ή καθολική φύση ή καθολικός λόγος. Υπάρχει δηλαδή ένα ‘υλικό’ στο σύμπαν, το σωματικό, το οποίο είναι μια μίξη (μέχρι εσχάτων, ακόμη και στο μικρότερο κομμάτι που θα μπορούσε να απομονωθεί) δυο στοιχείων: της ύλης και του πνεύματος που την διαπερνά. Θα μου πείτε ότι ήδη αντιφάσκουν καθώς έχουν ήδη υποθέσει μια διπολικότητα. Κι όμως όχι, η καθολική φύση ή λόγος των πάντων είναι μια μορφή πυρός (το λεγόμενο ‘τεχνικόν πυρ’) το οποίο από την θερμή φύση του γεννά και τις υπόλοιπες τρεις φύσεις του ψυχρού, του υγρού και του ξηρού, παράγοντας και τα υπόλοιπα τρία στοιχεία τον αέρα, το νερό και τη γη. Η γη και το νερό συνιστούν τη ύλη και ο αέρας με το πυρ το πνεύμα. Έτσι η διπολικότητα μετατρέπεται σε μια εγγενή ενότητα, μέσα σε μια κοσμολογική θεωρία που υπερβαίνει την αντίθεση του τέλειου υπερσελήνιου και ατελούς υποσελήνιου αριστοτελικού σύμπαντος.

[2] Όλα στο σύμπαν είναι απόρροιες και ρυθμίζονται από μια και μόνο αρχή, τον καθολικό λόγο, ο οποίος στα άψυχα όντα λειτουργεί ως συνοχή, στα ζώα ως ψυχή και στους ανθρώπους ως λογικότητα (λογική δύναμη). Καθώς διέπονται όλα από τον κοινό καθολικό λόγο, λειτουργούν συντονισμένα προς ένα κοινό σκοπό που είναι το καλύτερο δυνατό σύμπαν. Αυτός ο καθολικός λόγος διακλαδίζεται σε άπειρους ειδικότερους λόγους, ο καθένας από τους οποίους, ως σπερματικός λόγος, καθορίζει τη φύση και τον χαρακτήρα κάθε πράγματος. Μέσω αυτής της θέσης δεν διαχωρίζεται πλέον η ανθρώπινη ψυχή από το σώμα, καθώς είναι και τα δυο διαφορετικές συμπυκνώσεις της ίδιας πύρινης ουσίας με διαφορετικές ιδιότητες και λειτουργικότητες. Έτσι οι Στωικοί μπορούν να ερμηνευτούν (και ερμηνεύτηκαν) και ως θεϊστές και ως υλιστές, όπως συνέβη και αργότερα με τον Σπινόζα.

[3] Όλα υπάρχουν συνεκτικά δεμένα με μια αυστηρή αιτιακή νομοτέλεια υπηρετώντας μια και μόνη ανάγκη, αυτή που εκφράζεται μέσω του καθολικού νόμου. Το αυστηρά αυτό ντετερμινιστικό σύμπαν είναι προάγγελος του Σπινοζικού συστήματος, του πιο θεμελιωμένου νεότερου φιλοσοφικού συστήματος, καθώς και του σύγχρονου επιστημονικού κοσμοειδώλου που η βασική του αρχή είναι η αιτιακότητα και η καθολικότητα.

[4] Και αν εκ πρώτης όψεως φαίνεται να εξαφανίζεται από το προσκήνιο η ελευθερία βούλησης του ανθρώπου, προσέξτε ένα έξυπνο τρόπο με τον οποίο κατάφεραν να διαχειριστούν ένα τόσο δύσκολο πρόβλημα. Κάθε γεγονός ισχυρίζονται ότι έχει ένα εξωτερικό και ένα εσωτερικό αίτιο. Το εσωτερικό αίτιο είναι η φύση του πράγματος που λαμβάνει μέρος στο γεγονός, ενώ το εξωτερικό είναι μια αφορμή που δίνεται από το περιβάλλον του. Φανταστείτε ένα τραπέζι που έχει πάνω του ένα κύλινδρο.  Για να κινηθεί ο κύλινδρος θα πρέπει κάποιος να τον ωθήσει, αλλά και πάλι δεν θα μπορούσε να κινηθεί αν δεν είχε αυτή τη συγκεκριμένη καμπύλη μορφή που του το επιτρέπει. Η καμπύλη μορφή του κυλίνδρου αντιστοιχεί στο σύνολο του χαρακτήρα, των σκέψεων και των κινήτρων ενός ανθρώπου που πρέπει να δώσουν τη συγκατάθεσή τους σε κάθε ερέθισμα που τον ωθεί σε μια συγκεκριμένη πράξη.

[5] Δεν υπάρχουν τα 4 διαφορετικά αίτια (υλικό, μορφικό, κινητικό και τελικό) που ισχυριζόταν ο Αριστοτέλης. Για τους στωικούς, υπάρχει μόνο ένα, ο καθολικός λόγος - θεός.