Εγελιανή διαλεκτική και σοσιαλιστική τρομοκρατία

20-05-2015
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Είναι εντυπωσιακή και σχετικά άγνωστη η ιστορία του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα και κυρίως της περιόδου 1878-1905, της λεγόμενης ρωσικής τρομοκρατίας, όπου άτομα, στο όνομα της κοινωνικής δικαιοσύνης, έκαναν επανειλημμένες απόπειρες δολοφονίας ηγετών και ευγενών, πολλές από τις οποίες στέφονταν με επιτυχία. Ποιο είναι το φιλοσοφικό και ψυχολογικό προφίλ αυτών των ατόμων και πόσο σχέση έχουν με το πριν και το μετά, την Γαλλική επανάσταση και τρομοκρατία και την Λενινιστική επανάσταση και τη σταλινική τρομοκρατία;

Δυο κύρια φιλοσοφικο-πολιτικά ρεύματα κυριαρχούν τον 19ο αιώνα, από τη μια ο γαλλικός αναρχικός σοσιαλισμός βασισμένος κυρίως στον Proudhon και τους ουτοπικούς σοσιαλιστές (Saint Simon, Fourier κλπ) και με μια σύντομη εφαρμογή 2 μηνών στη Γαλλική Κομμούνα (Μάρτιος-Μάιος 1871) και η γερμανική φιλοσοφία της διαλεκτικής που θεμελιώνεται από τον Hegel (‘Εγελο) και μεταμορφώνεται δραστικά στον ιστορικό και διαλεκτικό υλισμό των Marx – Engels.

Η τραγικότητα της ζωής μαζί με την απανταχού αίσθηση της μεταφυσικής αλλά και κοινωνικής αδικίας είχε ως αποτέλεσμα είτε τον εφησυχασμό είτε την εξέγερση του ατόμου απέναντι στους εκάστοτε ισχύοντες ιερούς ή πολιτικούς θεσμούς. Το πρόβλημα του θανάτου και του ανθρώπινου πόνου δεν καλυπτόταν πάντοτε από την πίστη στους εκάστοτε θεούς. Ακόμη και τα ισχυρότερα λογικά επιχειρήματα συχνά δεν επαρκούσαν, η ψυχή του ανθρώπου φούντωνε και τον οδηγούσε σε κριτική των κοινά αποδεκτών θείων ιδιοτήτων, ακόμη και σε ολοκληρωτική άρνηση της ύπαρξης του θεού. Επρόκειτο είτε για φιλόσοφους σαν τον Leibnitz που περιγράφει τους προβληματισμούς του στη Θεοδικία του είτε για τους απλούς αμόρφωτους απελπισμένους ανθρώπους του λαού που δεν συναντούσαν πουθενά το υποτιθέμενο θείο άγγιγμα της αγάπης, της ηρεμίας και της δικαιοσύνης. Αυτοί οι εξεγερμένοι κατά του θεού συχνά γλιστρούσαν και σε μια κοσμική εξέγερση κατά των κρατούντων αφεντάδων τους, οι οποίοι πολύ έξυπνα είχαν καθιερωθεί ως αναγκαίοι στη συνείδηση της κοινωνίας, ως εκείνοι (κυρίως ο βασιλιάς - απόλυτος άρχοντας) που εγκαθιδρύουν την τάξη και την εξουσία του θεού μεταξύ των ανθρώπων.

Το 1789, χρονιά σταθμός στους αγώνες του ανθρώπου για αλλαγή της κατεστημένης πολιτικο-κοινωνικής κατάστασης, ξεκινά η Γαλλική Επανάσταση. Ποιο είναι το ιδανικό της; Τι αρνείται και τι εισηγείται; Αρνείται τους ψεύτικους θεούς και τους δήθεν εκπροσώπους τους πάνω στη γη, ανατρέπει και δολοφονεί τον βασιλιά, σε μια κίνηση άκρως συμβολική. Οι ψευδείς θεοί και οι εκπρόσωποί τους δεν υπάρχουν πια. Στη θέση του μυθικού ιουδαιο-χριστιανικού θεού μπαίνει το Υπέρτατο Όν, η πραγματική ηθική, η αρετή και η δικαιοσύνη, με λίγα λόγια ο λόγος, ο ορθός λόγος, η ύψιστη αξία του Διαφωτισμού. Και πάλι όμως η επιβολή των ιδεών αυτών που ξέρουν επί αυτών που δεν ξέρουν, των νέων 'εκλεκτών ιερέων' του ορθού λόγου επί όλων των υπολοίπων θα οδηγήσει την ιστορία στη γνωστή δραματική κατάληξη, την τρομοκρατία. Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Όσοι αντιδρούν στο καθεστώς της ισότητας, της αλληλεγγύης και της ελευθερίας θα πρέπει να θανατώνονται. Στην αρχή αυτοί ήταν υποτίθεται οι φιλοβασιλικοί, μετά ήταν και από τους δημοκρατικούς όσοι είχαν ηθελημένα ή αθέλητα προσχωρήσει σε ιδέες που απειλούσαν το καθεστώς και στο τέλος ήταν σχεδόν όλοι, καθώς κατά ένα μυστήριο τρόπο, όσοι διαφωνούσαν με το καθεστώς πολλαπλασιάζονταν με απίστευτο ρυθμό. Πρώην σύντροφοι, ακόμη και οι βασικοί ηγέτες της Επανάστασης άρχισαν να την υπονομεύουν. Marat, Danton, Robespierre, Saint Just πέφτουν ο ένας μετά τον άλλον. Ποιος τους σκότωνε; Η υπέρτατη αρετή, ο ορθός λόγος, τον οποίο όμως μπορούσαν πλέον να τον αναγνωρίζουν όλο και λιγότεροι. Η αρετή καταβρόχθισε τους εκλεγμένους εκπροσώπους της, όπως πριν ο θεός είχε καταβροχθίσει τα όργανα των θελήσεών του πάνω στη γη. Η ολίσθηση από τον ελευθερωτή στον τρομοκράτη συνέβη με πάταγο μέσα σε ελάχιστα χρόνια. Προσέξτε μερικά λόγια. Marat: "Αχ, τι αδικία, γιατί δεν βλέπουν ότι θέλω να κόψω λίγα κεφάλια για να σώσω πολλά;" Βέβαια τα λίγα αυτά κεφάλια ήταν κατά τους υπολογισμούς του 273.000. Η νέα θρησκεία απαιτούσε όλο και περισσότερο αίμα αλλά και την ηδονή του ιερέα εκτελεστή. Και πάλι Marat: "Σημαδέψτε τους με πυρωμένο σίδερο, κόψτε τους τα δάχτυλα, ξεσκίστε τους τη γλώσσα."

Κατά τον 19ο αιώνα η ηχώ της αποτυχημένης κατάληξης της Επανάστασης με την τρομοκρατία και την Ναπολεόντεια Αυτοκρατορία, θέτει τους οντολογικούς και πολιτικούς φιλοσόφους στην ανάγκη διατύπωσης νέων κοινωνικών μοντέλων. Αυτός που κυριαρχεί είναι ο Hegel, ο οποίος προτείνει μια απομεταφυσικοποιημένη μεταφυσική. Η φύση μέσα από τις προθέσεις, τις βουλήσεις και τις πράξεις των ανθρώπων αποκτά όλο και υψηλότερη συνείδηση του εαυτού της, μέχρις ότου αναγκαία φτάσει σε ένα τέλος όπου όλα θα λειτουργούν αρμονικά, η αδικία και η εκμετάλλευση θα έχουν χαθεί διά παντός. Και τότε η φύση, το εν δυνάμει πνεύμα, θα έχει γίνει πνεύμα εν ενεργεία, ο θεός στην τέλεια και ολοκληρωμένη του πραγμάτωση. Πώς; Μέσα από διαλεκτικές συγκρούσεις ενάντιων δυνάμεων που όμως καταλήγουν σε αποτελέσματα που εναρμονίζουν και εξαφανίζουν την αρχική αντίφαση. Το αστείο είναι ότι ο Hegel υποστήριξε ότι το τέλος της ιστορίας έγινε ήδη στα χρόνια του, το 1807, με κοσμικό ηγέτη τον Ναπολέοντα και πνευματικό οδηγό τον εαυτό του. Παρά την μοιρολατρία του εγελιανού μοντέλου, πολλοί διανοητές της εποχής, συντηρητικής αλλά και επαναστατικής κατεύθυνσης, την ασπάστηκαν, κάποιοι μάλιστα, μεταξύ των οποίων και ο Bakοunin και ο Marx, αρχικά ενθουσιάστηκαν.

Η Εγελιανή θεώρηση της λειτουργίας του κόσμου περιείχε ένα πολύ δυνατό εργαλείο ανάλυσης, αυτό της διαλεκτικής σύγκρουσης, ιδέα που ξεθάφτηκε από την ηρακλείτεια σκέψη. Αναρχικοί θεωρητικοί και αγωνιστές γοητεύθηκαν αρχικά από την συνεκτική δομή της θεωρίας αλλά σύντομα κράτησαν μόνο το μεθοδολογικό εργαλείο απορρίπτοντας ολοκληρωτικά την ουσία της. Η σύγκρουση πραγματικά προχωρεί την ιστορία, όχι όμως μια σύγκρουση ιδεών (πνευματικών καταστάσεων), όπως υποστήριζε ο Hegel, αλλά η σύγκρουση ομάδων ατόμων (τάξεων) με διαφορετικά συμφέροντα. Κι έτσι μπορεί να κυριαρχεί στη σκέψη η εγελιανή τριάδα θέση - αντίθεση - σύνθεση, αλλά η κοινωνικο-πολιτική πρακτική επηρεάζεται πλέον αρχικά από τον Proudhon και τον Bakounin, οδηγώντας στην Παρισινή Κομμούνα του 1871 και στη συνέχεια από τους Feuerbach, Marx, Engels, Lenin, οδηγώντας στη Ρωσική Επανάσταση του 1917.

Μεταξύ όμως της Κομμούνας του 1871 και της Επανάστασης του 1917 μεσολαβεί μια τριακονταετία της λεγόμενης Ρωσικής τρομοκρατίας, οι πρωταγωνιστές της οποίας διαφέρουν ως προσωπικότητες ριζικά από τις γνωστές μετέπειτα προσωπικότητες του εφαρμοσμένου Ρωσικού σοσιαλισμού. Δεν παύουν βέβαια και αυτοί να εγκληματούν στο όνομα μιας ανύπαρκτης μελλοντικής δικαιοσύνης, αλλά διατηρούνται ακόμη σ αυτούς ίχνη συνειδησιακού ελέγχου.

Η υπέρτατη αρετή και ο ορθός λόγος παύουν να είναι κοινωνικές καθοδηγητικές αρχές. Αντικαθίστανται από τη δικαιοσύνη και μάλιστα μια ουτοπική δικαιοσύνη του μέλλοντος, η οποία πρόκειται ντετερμινιστικά να έρθει στον κόσμο. Οι αγωνιστές αυτής της περιόδου πιστεύουν με θυσία της ζωής τους σε μια μελλοντική τέλεια κοινωνία. Φιλοσοφία τους χωρίς να το καταλάβουν είναι ένας απόλυτος ντετερμινισμός, αυτός του Hegel, αλλά αντεστραμμένος. Η τέλεια κοινωνία όντως θα έρθει, αυτό είναι αναπότρεπτο, αλλά δεν θα είναι η κυριαρχία του πνεύματος και του θεού αλλά η αρμονική συμβίωση των ανθρώπων μέσα από σχέσεις εμποτισμένες από τη δικαιοσύνη. Παρόλο που αυτό είναι κατά τη γνώμη τους βέβαιο ότι θα γίνει, χρειάζεται μάρτυρες, οι οποίοι πρέπει να δώσουν ακόμη και τη ζωή τους για το μελλοντικό καλό. Όποιος ενστερνίζεται αυτή τη νέα αλήθεια θα στραφεί ενάντια στους βασιλιάδες, τους αφεντάδες και τους πάσης φύσεως εκμεταλλευτές. Είναι το χρέος που έχει αναλάβει αυτή η νέα θρησκεία του ντετερμινισμού, όπου θεός είναι μια μελλοντική κοινωνία, η οποία κανείς δεν γνωρίζει πότε πραγματικά θα πραγματωθεί. Αυτό όμως που διακρίνει αυτούς τους ιδεολόγους - τρομοκράτες είναι η αγωνία τους σε σχέση με την ηθικότητα ή μη των πράξεών τους, σε αντίθεση με τους ηγέτες του μετέπειτα σοβιετικού κράτους των μπολσεβίκων, Λένιν και Στάλιν, οι οποίοι, σαν νέοι Ροβεσπιέροι, εξόντωναν κυνικά και μαζικά τους πολιτικούς τους αντιπάλους, στο όνομα μιας ιδανικής κοινωνίας του μέλλοντος που απλά δεν ήρθε ποτέ.

Για να δούμε, ολοκληρώνοντας αυτή τη παρουσίαση, τους παράξενους αυτούς ανθρώπους.

Το 1879 γίνεται δολοφονική απόπειρα κατά του βασιλιά της Ισπανίας και αποτυχημένη απόπειρα κατά του τσάρου. Το 1881 δολοφονία του τσάρου από την Σοφία Περόφσκαγια και τον Ζελιάμποφ, μέλη της Λαϊκής Βούλησης. Το 1883 δολοφονική απόπειρα κατά του αυτοκράτορα της Γερμανίας, το 1898 δολοφονία της αυτοκράτειρας της Αυστρίας Ελισάβετ, το 1901 δολοφονία του προέδρου των ΗΠΑ Μακ Κίνλεϋ, το 1905 δολοφονία του ναύαρχου Ντουμπάσοφ από τον Βοϊναρόφσκι, του Πλέχβε από τον Σαζόνοφ και του μεγάλου Δούκα Στέργιου από τον Καλάγιεφ, μέλη της Μαχητικής Οργάνωσης του Επαναστατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Μόνο το 1892 γίνονται πάνω από 1000 δυναμιτιστικές απόπειρες στην Ευρώπη και περί τις 500 στην Αμερική.

Στους περισσότερους όμως από αυτούς τους ανθρώπους δεν έλειψαν ούτε οι αμφιβολίες ούτε οι ενοχές. Δολοφονούσαν με βάρος στην καρδιά, θεωρώντας ότι έτσι προετοιμάζουν τον μελλοντικό παράδεισο. Ο Βοϊναρόφκι γράφει "κήρυττα τον αθεϊσμό αλλά αναρωτιόμουν από πού προήλθαν όλα αυτά". Ο Σάβινκοφ βλέπει τον Καλιάγεφ πριν από μια αποτυχημένη απόπειρα να κρατά με το ένα χέρι τη βόμβα και με το άλλο να κάνει το σταυρό του μπροστά σε μια εικόνα. Ο Σαζόνοφ αποκαλεί την ομάδα των συντρόφων του όχι απλά αδελφική αλλά μια σύναξη ιπποτών. Η Ραχήλ Λουριέ τρόμαζε και μόνο στη θέα του αίματος. Η πρώτη απόπειρα κατά του Δούκα Σέργιου αναβάλλεται λόγω των παιδιών του Δούκα που τον συνοδεύουν στην άμαξα. Ο Βοϊναρόφσκι δηλώνει ότι αν ο Ντουμπάσοφ συνοδεύεται από τη γυναίκα του δεν πρόκειται να ρίξει καμία βόμβα. Τελικά τον δολοφονεί μόνο του και ανεβαίνει στο ικρίωμα χωρίς να κινηθεί ούτε ένας μυς του προσώπου του. Ο Ζελιάμποφ συλλαμβάνεται 2 μέρες πριν από την επιχείρηση του κατά του τσάρου Αλέξανδρου αλλά απαιτεί να κρεμαστεί μαζί με τον τελικό εκτελεστή Ρυσσακόφ. Τελικά έστησαν πέντε κρεμάλες, και για τη γυναίκα του και για δυο ακόμη φίλους τους. Ο Καλιάγεφ, ο Βοϊναρόφσκι και οι άλλοι πιστεύουν ότι μια ζωή δεν παύει να αξίζει όσο μια άλλη.

Αυτή ήταν η ηθική στάση αυτών των ρομαντικών τρομοκρατών. Η ηθική τους απόσταση από το προηγούμενο πρότυπο του αναρχισμού τον Μπακούνιν αλλά και τον μετέπειτα δημιουργό της σοβιετικής αυτοκρατορίας Λένιν φαίνεται από τα παρακάτω λόγια τους.

Μπακούνιν: "αυτό που απαιτείται είναι μια ισχυρή δικτατορική εξουσία που να μην περιορίζεται από τίποτα και από κανέναν".

Λένιν: "Η θεωρία πρέπει να υποτάξει τον αυθορμητισμό... Είμαστε οι Νεότουρκοι της επανάστασης, με κάτι ιησουίτικο επιπλέον".

Πληροφορίες περισυλλέγησαν από το

Αλμπέρ Καμύ, ο επαναστατημένος άνθρωπος, εκδ. Πατάκη