Αποφασίζω εντελώς ελεύθερα και ενσυνείδητα ότι όλες μου οι επιλογές είναι ντετερμινιστικές

12-02-2015
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Όσο θέλω να γράψω αυτό το άρθρο, άλλο τόσο δεν θέλω. Και όμως το κάνω. Και θα επανέλθω σε αυτό στο τέλος.

Ααααχ, ένα από τα πιο ωραία και ελκυστικά αιώνια ερωτήματα. Τι διάολο γίνεται με την κωλοελεύθερη βούληση; Τι σκατά αποφασίζουμε μόνοι μας και πόσο ελέγχουμε αυτές τις αποφάσεις; Πρέπει να σημειώσω ότι και μόνο που ξαναδιάβασα αυτά που είχα ήδη διαβάσει, και ξαναείδα αυτά που είχα ήδη δει, με έχει πιάσει κυριολεκτικά πονοκέφαλος από τη σκέψη και σφίξιμο στο στομάχι. Not kidding! Ας κάνω όμως μια ασυνήθιστα μεγάλη εισαγωγή στο θέμα.

Ελεύθερη Βούληση

Οκ, το concept της ελεύθερης βούλησης είναι έτσι κι αλλιώς αρκετά γνωστό και διαδεδομένο, οπότε δεν χρειάζεται και ιδιαίτερη ανάλυση. Η σκέψη είναι ότι μπορούμε ελεύθερα και συνειδητά να αποφασίζουμε και να ελέγχουμε τη ζωή μας. Σημαντικό όμως είναι να διευκρινίσω ότι δεν αναφέρεται σε κάθε εγκεφαλική και σωματική λειτουργία. Είναι προφανές ότι το περπάτημα, ή η αναπνοή, ή η πέψη δεν είναι λειτουργίες που γίνονται συνειδητά. Σίγουρα δεν θα μπορούσαν να γίνονται συνειδητά. Φανταστείτε να χρειαζόταν να ελέγχετε κάθε κίνηση κάθε μυ που χρειάζεται για να κάνετε ένα βήμα. Το θέμα λοιπόν είναι καθαρά η λήψη αποφάσεων : να φάω σουβλάκι ή να φάω πίτσα, να ζητήσω αύξηση ή να μην ζητήσω, να της την πέσω ή να μην της πέσω, να γράψω στο facebook ή να γράψω στο twitter, να ρίξω έναν--- οκ, οκ, you get the point! Υπέρ αυτού του σκεπτικού, η λογική είναι ότι “αφού σκέπτομαι/αναλύω/επεξεργάζομαι συνειδητά και έχω πλήρη συναίσθηση ότι φτάνω σε ένα συμπέρασμα, οπότε κάνω και την επιλογή μου, άρα έχω ελεύθερη βούληση”. Μπορεί να ακούγεται λίγο υποτιμητικό αλλά δεν είναι καθόλου και το τονίζω αυτό. Το πώς αντιλαμβανόμαστε τα πάντα γύρω μας έχει τεράστια σημασία όταν είναι καθολικό. Common perception κοινώς.

The Deterministic Arch-Enemy

Και ενώ τα έχεις φροντίσει όλα τόσο ωραία, τσααακ, σου εμφανίζεται ο ντετερμινισμός, καμαρωτός-καμαρωτός, κατεβάζει τα παντελόνια και αρχίζει να κατουράει δεξιά-αριστερά και γενικά all over the place σαν να σου λέει «Την είχες καταβρεί εεε; Θα στα κάνω όλα πουτάνα! Why you ask? Γιατί μπορώ!». Ο ντετερμινισμός λοιπόν λέει, και πάλι αρκετά εξαπλουστευμένα, ότι όλες μας οι αποφάσεις είναι αποτέλεσμα “μαθηματικών” πράξεων, στις οποίες τα δεδομένα είναι προηγούμενες εμπειρίες και γεγονότα με μια δόση γενετικού υλικού. Once again δεν μιλάμε για τις αυτοματοποιημένες κινήσεις αλλά για τη λήψη αποφάσεων. Όπως και να έχει, το point σε αυτήν την περίπτωση είναι ότι ουσιαστικά καμία απόφαση δεν λαμβάνουμε όντως συνειδητά. Το εντυπωσιακό είναι ότι έχει πραγματοποιηθεί πείραμα το 2008 (το οποίο ήταν επαναπροσδιορισμός και έλεγχος πειράματος που είχε γίνει το 1985) που ανοίγει διάπλατα τις πόρτες για αυτό το σκεπτικό. Οι συμμετέχοντες είχαν συνδεθεί σε μαγνητικό τομογράφο και τους είχε δοθεί από μία συσκευή σε κάθε χέρι. Στην οθόνη που παρακολουθούσαν εμφανιζόντουσαν διάφορα τυχαία γράμματα. Αυτό που τους είχε ζητηθεί ήταν, να πατούν, όποτε θέλουν, ένα από τα δύο κουμπιά, είτε το δεξί είτε το αριστερό και να θυμούνται ποιο γράμμα έβλεπαν τη στιγμή που έλαβαν την απόφαση. Η μελέτη έδειξε λοιπόν ότι υπήρχε μία χρονική διαφορά μεταξύ της χρονικής στιγμής που εμφανιζόταν δραστηριότητα στον εγκέφαλο που υποδήλωνε λήψη απόφασης και της στιγμής που ο συμμετέχων έλεγε ότι πήρε την απόφαση. Τίποτα αμελητέο θα πείτε ότι ήταν και θα πέσετε έξω. Ήταν 7 γαμημένα, in-your-face, i-shit-all-over-your-so-called-free-will-theory δευτερόλεπτα. Και που να σας πω ότι και ο τομογράφος δεν λειτουργούσε real-time και είχε μια χρονοκαθυστέρηση στις απεικονίσεις, περίπου 3 δευτερολέπτων. Κάτι που ανεβάζει το χρονικό “κενό” στα 10 (!!) δευτερόλεπτα. Fuck me, right?

jonah-hill

Η αλήθεια είναι ότι έχουν υπάρξει αρκετές κριτικές για τα παραπάνω πειράματα είτε για τη “μέθοδο” υπολογισμού του χρονικού διαστήματος, είτε πολύ περισσότερο με το επιχείρημα ότι «οκ, μπορεί να ισχύει αυτό, αλλά όταν η απόφαση είναι να αγοράσω ή όχι το σπίτι που κοιτάζω, τότε είναι πιο πολύπλοκη η διαδικασία». Σκεφτείτε λοιπόν το εξής : Όταν θα αγγίξετε τη μύτη σας με το δάχτυλο, η επαφή και η αίσθηση ότι υπάρχει επαφή φαίνεται να γίνονται ταυτόχρονα. Είμαστε όμως σε θέση να γνωρίζουμε ότι δεν είναι. Υπάρχει μία χρονοκαθυστέρηση, που μπορεί να είναι και 0,0000000000001 δευτερόλεπτο αλλά είναι μία διακριτή χρονική διαφορά και έχει να κάνει με τη μεταφορά σημάτων και ερεθισμάτων μέσω των νεύρων προς το “κέντρο αισθήσεων” του εγκεφάλου και από εκεί προς άλλα κέντρα του εγκεφάλου. Εξαιτίας αυτού άλλωστε, ισχύει τυπικά ότι οτιδήποτε βλέπουμε, ακούμε και αντιλαμβανόμαστε ανά πάσα στιγμή, ακριβώς την ίδια στιγμή είναι ήδη παρελθόν. Αυτή η “χρονοκαθυστέρηση” όμως δεν μπορεί υπάρχει μόνο για τις αισθήσεις μας, αλλά θα πρέπει να υφίσταται και στις υπόλοιπες εγκεφαλικές λειτουργίες, μία εκ των οποίων είναι, that’s right, you guessed it, η λήψη αποφάσεων. Περισσότερα και αναλυτικότερα πάνω σε αυτό, στην παρακάτω διάλεξη του Sam Harris.

Σε αυτό το σημείο, πρέπει να ομολογήσω κάτι, κλείνοντας την εισαγωγή μεγέθους-ρεκόρ. Τόση ώρα σας έχω παραπλανήσει ενσυνείτητα (oh, the irony!) με υπέρτατο θράσσος και χωρίς καμία αίσθηση ντροπής. Έχω δώσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι το θέμα μου είναι το ντέρμπι Free Will vs Determinism. Στην πραγματικότητα όμως το θέμα μου είναι αν πρέπει να μάθουμε ποτέ τον νικητή του παραπάνω match-up. Διότι πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας ότι ουσιαστικά, η Ελεύθερη Βούληση είναι η κυρίαρχη θεωρία, the King of the Land ένα πράγμα, και ο ντετερμινισμός “έρχεται” για να το αμφισβητήσει αυτό. Το ζήτημα λοιπόν που τίθεται είναι ότι σχεδόν ολόκληρη η ανθρώπινη κοσμοθεωρία και οι κοινωνικές ζυμώσεις αιώνων έχουν γίνει πάνω στη βάση της ελεύθερης βούλησης. Κάποιοι μπορεί να έχετε ήδη ψιλιαστεί που το πάω. Εάν ισχύει ο ντετερμινισμός, τότε πώς στοιχειοθετείται η ευθύνη; Πώς μπορούμε να επιρρίψουμε ευθύνη στον οποιονδήποτε εάν ισχύει ότι κάθε μας πράξη είναι προϊόν των προηγούμενων εμπειριών μας και όπως και να έχει, θα ήταν αδύνατον να είχαμε πράξει διαφορετικά; Αυτήν την άποψη εκφράζει και ο Daniel Dennett στο παρακάτω σύντομο βίντεο.

Όπως αναφέρει και ο Dennett, έχει γίνει πείραμα και πάνω σε αυτό. Συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε 3 groups. Στο πρώτο group δόθηκε να διαβάσουν ένα κείμενο το οποίο επιχειρηματολογούσε υπέρ του ντετερμινισμού, στο δεύτερο υπέρ της ελεύθερης βούλησης και στο τρίτο ένα άσχετο κείμενο. Στη συνέχεια, όλα τα άτομα έκαναν ένα τεστ 15 ερωτήσεων. Χρησιμοποιώντας κάποια πρόφαση, ο επιβλέπων τους είπε στο τέλος ότι θα πρέπει να αυτοαξιολογηθούν παίρνοντας ένα δολλάριο για κάθε σωστή απάντηση που είχαν δώσει. Το “φριγουιλικό” group πήρε κατά μέσο όρο 7-8 δολλάρια. Εκεί κυμάνθηκε και το “ουδέτερο” group. Το “ντετερμινιστικό” group αυτοεπιβραβεύθηκε με περίπου 12 δολλάρια κατά μέσο όρο! You see where I am going with this? Αν υποθέσουμε λοιπόν ότι ισχύει ο ντετερμινισμός, τότε θα πρέπει να αναλογιστούμε το γεγονός ότι η πληροφορία και μόνο ότι ισχύει ο ντετερμινισμός, σε μια κοινωνία που λειτουργεί με την εντύπωση ότι υπάρχει ελεύθερη βούληση, θα είναι ένα από τα γεγονότα τα οποία θα συμβάλλουν εντονότατα σε κάθε μελλοντική λήψη αποφάσεων, ντετερμινιστικά!

inception-determinism

Όταν “πρωτοεκτέθηκα” στην ντετερμινιστοθεωρία, έχυσα πάρα πολλά κιλά πνευματικού ιδρώτα ψάχνοντας να βρω μία τρύπα στο συλλογισμό. Είναι σαφές βέβαια, ότι αυτή είναι η φυσιολογική αντίδραση. Όταν έρχεται κάτι να σε σκαμπιλίσει τόσο δυνατά που χάνεις το φως σου, αναπόφευκτο είναι να προσπαθήσεις να το αμφισβητήσεις, να το αποδυναμώσεις και να το απορρίψεις. Το καλύτερο που σκέφτηκα ήταν ότι όντως οι αποφάσεις μας είναι ενσυνείδητες αλλά η χρονική διαφορά εντοπίζεται στη “μετάφραση” των νευροερεθισμάτων σε λέξεις που μπορεί να αναπαράγει η ψιθυριστή φωνούλα μέσα στο κεφάλι μας. ΞαναFuck me, right? Μμμμ, μεγάλο διαλογιστικό συμπέρασμα. Ακόμα και ο Βρασίδας με κοίταγε και γέλαγε! Εάν για κάτι μπορεί να εφαρμοστεί το «this is too fucking disturbing for the public to know», τότε ναι, τα λεφτά μου τα βάζω σε αυτό το θέμα. Είναι ίσως το μόνο επιστημονικό θέμα το οποίο θεωρώ ότι αν καταλήξει σε τελικό συμπέρασμα υπέρ του ντετερμινισμού, οι κοινωνικές προεκτάσεις θα ήταν ανησυχητικά απρόβλεπτες. Ταυτόχρονα, δεν έχει σημασία εάν και εφόσον δεν μπορώ να αντιληφθώ πλήρως το concept επειδή δεν είμαι νευροεπιστήμονας. Γιατί ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα : πώς θα αντιληφθεί η μάζα το concept, ακριβώς επειδή δεν είναι νευροεπιστήμονες. Στην περίπτωση που ο επιστήμων του μέλλοντος, ο οποίος θα πετύχει να αποδείξει τον ντετερμινισμό, αποφασίσει την επόμενη στιγμή να βάλει φωτιά και να κάψει τα αποδεικτικά στοιχεία, weeeell, I ‘m kind of OK with that. Εκτός αν στο μεταξύ οι νευροεπιστήμονες έχουν φτάσει να είναι πλειοψηφία, οπότε, in that case, να πάμε να γαμηθούμε εμείς οι υπόλοιποι οι άσχετοι και να τους αφήσουμε να κάνουν τη δουλειά τους.

Και για να επιστρέψω στην αρχή, ήθελα και δεν ήθελα να γράψω αυτό το άρθρο. Το ότι το έγραψα όμως μπορεί και να ήταν μία καθαρά ντετερμινιστική απόφαση.