Γιατί οι άνθρωποι αποφεύγουν τα δεδομένα που δεν τους βολεύουν;

11-03-2015
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί μεταφρασμένη αναδημοσίευση άρθρου του Troy Campbell το οποίο δημοσιεύτηκε στο scientificamerican.com

A : «Υπήρξε μια επιστημονική μελέτη που παρουσίασε ότι εμβόλια προκαλούν αυτισμό.»
Β : «Βασικά, ο ερευνητής εκείνης της μελέτης έχασε την ιατρική άδειά του, και η συντριπτική έρευνα από τότε δεν έχει παρουσιάσει καμία σύνδεση μεταξύ των εμβολίων και του αυτισμού.»
Α : «Καλά, άσχετα από αυτό, είναι ακόμα προσωπικό μου δικαίωμά ως γονέας να λάβω τις αποφάσεις για το παιδί μου.»

Σας μοιάζει αυτή η στιχομυθία οικεία: μια συζήτηση που αρχίζει με ελέγξιμες δηλώσεις περί στοιχείων, αλλά όταν η αλήθεια γίνεται ενοχλητική, ο άλλος τρέπεται σε φυγή από τα γεγονότα.

Δεδομένου ότι η δημόσια συζήτηση οργιάζει για ζητήματα όπως η ανοσοποίηση, το Obamacare, και ο γάμος ομοφυλοφίλων, πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν την επιστήμη για να υποστηρίξουν τα επιχειρήματά τους. Και δεδομένου ότι γίνεται όλο και πιο εύκολο για κάποιον να εξετάσει και να επιβεβαιώσει στοιχεία – είτε στη φυσική, είτε στην ψυχολογία, είτε και στην πολιτική (σ.σ: policy, όχι politics) – πολλοί έχουν αναρωτηθεί γιατί η προκατάληψη και η πόλωση δεν έχουν νικηθεί. Όταν οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με τα γεγονότα, όπως η εδραιωμένη ασφάλεια της ανοσοποίησης, γιατί αυτά τα γεγονότα φαίνεται να έχουν τόσο λίγη επίδραση;

Η νέα έρευνά μας, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό “Journal of Personality and Social Psychology”, εξέτασε έναν ολισθηρό τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ξεφεύγουν από τα γεγονότα που έρχονται σε αντίθεση με τις πεποιθήσεις τους. Φυσικά, μερικές φορές οι άνθρωποι απλά αμφισβητούν την εγκυρότητα συγκεκριμένων στοιχείων. Αλλά διαπιστώνουμε ότι οι άνθρωποι πηγαίνουν μερικές φορές ένα βήμα παραπέρα και, όπως στο αρχικό παράδειγμα, επαναπλαισιώνουν ένα ζήτημα με μη ελέγξιμους τρόπους. Αυτό καθιστά τα πιθανώς σημαντικά γεγονότα και την επιστήμη τελικά άσχετα με το ζήτημα.

Ας αναλογιστούμε το ζήτημα του γάμου ομοφυλοφίλων. Στοιχεία θα μπορούσαν να είναι σχετικά με εάν θα πρέπει να είναι νόμιμος – για παράδειγμα, εάν τα στοιχεία έδειχναν ότι τα παιδιά που ανατρέφονται από γονείς ιδίου φύλου καταλήγουν χειρότερα από – ή εξ ίσου καλά με – τα παιδιά που ανατρέφονται από γονείς αντίθετου φύλου. Αλλά τι γίνεται εάν εκείνα τα στοιχεία έρχονται σε αντίθεση με τις απόψεις κάποιου;

Παρουσιάσαμε σε 174 Αμερικανούς συμμετέχοντες που ήταν υπέρ ή κατά του γάμου ομοφυλοφίλων, (υποθετικά) επιστημονικά γεγονότα που υποστήριζαν ή αμφισβητούσαν τη θέση τους. Όταν τα γεγονότα αμφισβητούσαν τις απόψεις τους, οι συμμετέχοντες – και των δύο απόψεων – ήταν πιθανότερο να δηλώσουν ότι ο γάμος ομοφυλοφίλων δεν είναι πραγματικά θέμα στοιχείων, είναι περισσότερο ένα θέμα της ηθικής. Αλλά, όταν τα γεγονότα ήταν με την πλευρά τους, συχνότερα δήλωναν ότι οι απόψεις τους ήταν βασισμένες στα γεγονότα και πολύ λιγότερο στα ήθη. Με άλλα λόγια, παρατηρήσαμε κάτι πέρα από την άρνηση συγκεκριμένων γεγονότων: Παρατηρήσαμε μια άρνηση της σχετικότητας των γεγονότων.

Σε μια παρόμοια μελέτη που χρησιμοποίησε 117 θρησκευόμενους συμμετέχοντες, βάλαμε κάποιους να διαβάσουν ένα άρθρο επικριτικό για τη θρησκεία. Οι οπαδοί που είχαν ιδιαίτερα υψηλή (αλλά όχι χαμηλή) αίσθηση θρησκευτικότητας ήταν πιθανότερο να στραφούν προς τα πιο μη ελέγξιμα επιχειρήματα «τυφλής πίστης» ως λόγους για τις πεποιθήσεις τους, αντί για επιχειρήματα που βασίστηκαν σε πραγματικά στοιχεία, έναντι εκείνων που διάβασαν ένα ουδέτερο άρθρο.

Αυτά τα πειράματα δείχνουν ότι όταν απειλούνται οι πεποιθήσεις των ανθρώπων, τρέπονται συχνά σε φυγή σε ένα «μέρος» όπου τα γεγονότα δεν έχουν σημασία. Με επιστημονικούς όρους, οι πεποιθήσεις τους γίνονται λιγότερο «παραποιήσιμες» επειδή δεν μπορούν πλέον να εξεταστούν επιστημονικά ώστε να επαληθευτούν ή να διαψευστούν.

Για παράδειγμα, μερικές φορές οι άνθρωποι αμφισβητούν τις κυβερνητικές πολιτικές βασιζόμενοι στο επιχείρημα ότι δεν λειτουργούν. Παρ’ όλ’ αυτά, εάν τα γεγονότα δείξουν ότι οι πολιτικές λειτουργούν, το ίδιο άτομο μπορεί να επιμείνει αποφαστικά ενάντια στο επιχείρημα βασισμένο αξιωματικά. Μπορούμε να το δούμε αυτό και στις δύο πλευρές του πολιτικού φάσματος, είτε είναι οι συντηρητικοί και το Obamacare είτε είναι οι φιλελεύθεροι και το ιρακινό θέμα του 2007.

Κάποιος θα ήλπιζε ότι τα αντικειμενικά γεγονότα θα μπορούσαν να επιτρέψουν στους ανθρώπους να επιτύχουν συναίνεση ευκολότερα, αλλά η αμερικανική πολιτική είναι περισσότερο πολωμένη από ποτέ. Θα μπορούσε αυτή η πόλωση να είναι μια συνέπεια του αισθήματος ελευθερίας από τα γεγονότα;

Ενώ είναι δύσκολο να εξεταστεί αντικειμενικά εκείνη η ιδέα, μπορούμε πειραματικά να αξιολογήσουμε ένα θεμελιώδες ζήτημα: Όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να δουν τις σημαντικές πεποιθήσεις τους ως σχετικά λιγότερο ελέγξιμες αντί για περισσότερο, αυξάνεται η πόλωση και η δέσμευση στις επιθυμητές πεποιθήσεις; Δύο πειράματα που πραγματοποιήσαμε, αυτό δείχνουν.

Σε ένα πείραμα με 179 Αμερικανούς, υπενθυμίσαμε κατά προσέγγιση στους μισούς από τους συμμετέχοντες ότι ένα μεγάλο μέρος της πολιτικής απόδοσης του Προέδρου Obama ήταν εμπειρικά ελέγξιμο αλλά δεν το υπενθυμίσαμε στο άλλο μισό. Κατόπιν οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν την απόδοση του Προέδρου Obama σε πέντε τομείς (π.χ., δημιουργία θέσεων εργασίας). Συγκρίνοντας τους αντιπάλους και τους υποστηρικτές του Obama, διαπιστώσαμε ότι η υπενθύμιση της δυνατότητας δοκιμής μείωσε τις μέσες πολωμένες αξιολογήσεις της απόδοσης του Προέδρου Obama κατά περίπου 40%.

Για να εξετάσουμε περαιτέρω την υπόθεση ότι οι άνθρωποι ενισχύουν τις επιθυμητές πεποιθήσεις τους, όταν οι πεποιθήσεις είναι χωρίς γεγονότα, εξετάσαμε το δείγμα 103 συμμετεχόντων που ποίκιλαν από πολύ έως μέτρια θρησκευόμενους. Διαπιστώσαμε ότι όταν είπαμε στους περισσότερο (αλλά όχι στους πιο μετριοπαθείς) θρησκευόμενους συμμετέχοντες ότι η ύπαρξη του Θεού θα είναι πάντα με ελέγξιμη, αυτοί εξέφρασαν ισχυρότερες επιθυμητές θρησκευτικές πεποιθήσεις κατόπιν (π.χ. η πεποίθηση ότι ο Θεός τους προσέχει), σε σχέση με όταν τους είπαμε ότι μια μέρα η επιστήμη θα είναι σε θέση να ερευνήσει την ύπαρξη του Θεού.

Μαζί αυτά τα συμπεράσματα δείχνουν ότι, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν τα ελέγξιμα γεγονότα είναι ένα μικρότερο κομμάτι της συζήτησης, οι άνθρωποι εμβαθύνουν στις πεποιθήσεις που επιθυμούν να έχουν – όπως η οπτική ενός πολιτικού με έναν ορισμένο τρόπο ή η πίστη ότι ο Θεός είναι συνεχώς εκεί ώστε να παρέχει υποστήριξη. Αυτά τα αποτελέσματα έχουν ομοιότητες με τις πολλές μελέτες που δείχνουν ότι όταν τα γεγονότα είναι πιο συγκεχυμένα, οι άνθρωποι τείνουν να υπερβάλουν τις επιθυμητές πεποιθήσεις.

Έτσι αφού εξετάσαμε τη δύναμη των μη ελέγξιμων πεποιθήσεων, τι έχουμε μάθει για την εξέταση της ανθρώπινης ψυχολογίας; Έχουμε μάθει ότι η προκατάληψη είναι μια ασθένεια και για να την πολεμήσουμε, χρειαζόμαστε μια υγιή θεραπεία γεγονότων και εκπαίδευσης. Διαπιστώνουμε ότι όταν ενσωματώνονται τα γεγονότα στη συνομιλία, τα συμπτώματα της προκατάληψης γίνονται λιγότερο έντονα. Αλλά, δυστυχώς, επίσης έχουμε μάθει ότι τα γεγονότα μπορούν μόνο να φτάσουν μέχρι ένα σημείο. Για να αποφύγουν ανεπιθύμητα συμπεράσματα, οι άνθρωποι μπορούν να αγνοήσουν τα γεγονότα και να χρησιμοποιήσουν άλλα εργαλεία στη μεγάλη εργαλειοθήκη τους προσταστίας πεποιθήσεων.

Με την ασθένεια της προκατάληψης, τότε, η κοινωνική ασυλία επιτυγχάνεται καλύτερα όταν ενθαρρύνουμε τους ανθρώπους να δεχτούν την ασάφεια, να συμμετέχουν στην κριτική σκέψη, και να απορρίψουν την αυστηρή ιδεολογία. Αυτή η κοινωνία είναι κάτι που το νέο, κοινού πυρήνα, εκπαιδευτικό σύστημα και κατά περιόδους το “The Daily Show” τουλάχιστον στη θεωρία προσπαθούν να βοηθήσουν να δημιουργηθεί. Δεν θα ξεριζώσουμε ποτέ την προκατάληψη – ούτε από τους άλλους, ούτε από μας, και ούτε από την κοινωνία. Αλλά μπορούμε να γίνουμε άνθρωποι με λιγότερη εξάρτηση από ιδεολογία και περισσότερη «εξάρτηση» από γεγονότα.