Σε ποιον ανήκει ο Μέγας Αλέξανδρος; Εκνευριστικοί συναισθηματισμοί και ιστορική ψυχραιμία

15-12-2014
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Με αφορμή την πτωματολογία (και πτωματολαγνεία) που περιβάλλει τον τάφο της Αμφίπολης επανήλθαν στο προσκήνιο (είχαν φύγει και ποτέ άραγε;) όλα τα φλέγοντα ερωτήματα που σχετίζονται με τον Μέγα Αλέξανδρο (για τους στενούς φίλους “Alex the Blondie”): Ήταν αιμοσταγής κατακτητής; Πόση «ελληνικότητα» κουβαλούσε; Πού έκανε περμανάντ για να βγει αυτό το θεσπέσιο αποτέλεσμα που βλέπουμε στις ηρωικές απεικονίσεις του; Ήταν “friends with benefits” με τον Ηφαιστίωνα; Και πάνω από όλα, πώς έχει περάσει στη συνείδηση των διαφορετικών ιδεολογικά ομάδων;

diogenes

Έλλην Επιβήτωρ

Ίσως η πιο διαδεδομένη τάση στην Ελλάδα, οι κύριοι εκφραστές της οποίας έχουν χαθεί σε έναν λαβύρινθο λογικών σφαλμάτων και ψευτοπατριωτικών φαντασιώσεων. Συνήθως κρίνουν ό,τι έκανε ο Αλέξανδρος ως ηθικά αποδεκτό και καταφέρνουν με έναν μαγικό τρόπο να δηλώσουν την ταυτόχρονη λατρεία τους ΚΑΙ για τον στρατηλάτη ΚΑΙ για την αθηναϊκή δημοκρατία. Οποιαδήποτε  αμφισβήτηση των απόψεών τους κρίνεται ως σπιλωτικά αντεθνική και κάθε αναφορά τους στον Αλέξανδρο συνοδεύεται με ένα τέτοιο ύφος σουρεαλιστικής ιστορικής βεβαιότητας που θα ορκιζόσουν ότι βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή της μάχης στα Γαυγάμηλα. Τις περισσότερες φορές τους ακούς να μιλάνε για «εκπολιτισμό βαρβάρων» και για DNA πιο γαλανόλευκο κι από τους κόκκους απορρυπαντικού που συνιστούν 29 κατασκευαστές πλυντηρίων. Όταν κάνεις το λάθος να τους υπενθυμίσεις πώς έβλεπαν οι περισσότεροι Έλληνες της εποχής τον Αλέξανδρο τοποθετούν ωτοασπίδες στα αυτιά τους και αρχίζουν να απαγγέλουν τον «ύμνον εις την ελευθερίαν». Τι κι αν ο Αριστοτέλης παραλίγο να λιντσαριστεί επειδή ήταν δάσκαλός του; Τι κι αν από την εποχή του πατέρα του η Μακεδονία βρισκόταν σε πόλεμο με την υπόλοιπη Ελλάδα; Εντάξει, ισχύει εν μέρει το περίφημο «ένωσε όλους τους Έλληνες» αλλά ας παραδεχτούμε ότι το πέτυχε περισσότερο με τις σάρισες και λιγότερο με την πειθώ και τις ρητορικές αρετές του.

voukefalas

Ιμπεριαλιστής Δικτάτορας (φονιάδες των λαών Μακεδόνες)

Πάμε στον αντίποδα. Στην κατηγορία που όχι απλά δε θέλει να οικειοποιηθεί τον Αλέξανδρο, αλλά να τον αποτινάξει ως κάτι μιασματικό, παρουσιάζοντάς τον σαν διεστραμμένο δολοφόνο. Αρκετά δημοφιλής σε αριστερόστροφους κύκλους, η παραπάνω άποψη εκφράζεται συνήθως με καλές προθέσεις αλλά πνίγεται μέσα σε απλοϊκούς παραλληλισμούς, εκνευριστικές ανακρίβειες και ατσούμπαλες διατυπώσεις. Προφανώς και ο Αλέξανδρος δεν κατέκτησε τον κόσμο μοιράζοντας τριαντάφυλλα και σοκολάτες. Το έκανε σφάζοντας στρατούς, επιβάλλοντας το δικό του σύστημα διακυβέρνησης και αλλοιώνοντας τα πολιτισμικά στοιχεία των τοπικών πληθυσμών. Άκου κάτι απίστευτο όμως: ΟΛΟΙ αυτό προσπαθούσαν να κάνουν! Σε μια εποχή που η ανθρωπότητα δε γνώριζε εναλλακτικούς δρόμους ειρηνευτικής διπλωματίας, οι δυνατοί κατακτούσαν, οι αδύναμοι αμύνονταν και έτσι περνούσε ανέμελα η ώρα… Η συμπεριφορά του Αλέξανδρου μάλιστα μπορεί να χαρακτηριστεί σχεδόν ήπια (wait, μη με βρίσεις ακόμα) αν συγκριθεί με τα όσα έκανε π.χ. ο Τζένγκις Χαν (και μάλιστα μιάμιση χιλιετία αργότερα). Όταν επιχειρείς να κρίνεις μια προσωπικότητα με όρους «καλού» και «κακού» πρέπει να βάζεις στην εξίσωση ως καθοριστική μεταβλητή το ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων. Γι’ αυτό και είναι ξεκαρδιστικό να βλέπεις τα ίδια άτομα που δε βρίσκουν κανένα ελαφρυντικό στην περίπτωση του Αλεξάνδρου, να δικαιολογούν με παροιμιώδη ευκολία το Στάλιν ο οποίος έδρασε μόλις 80 χρόνια πριν.

Σκόπια Forever!

Οι FYROMιανοί πάντα με νευρίαζαν στο συγκεκριμένο ζήτημα. Όχι όμως για τους συνήθεις λόγους εθνικοφρόνων κολλημάτων. Αυτό που προκαλεί είναι η ξεδιάντροπα έκδηλη διαστρέβλωση της Ιστορίας προκειμένου να καλυφθεί μια ποικιλία συναισθηματικών ελλειμμάτων. Ο ρόλος της Ιστορίας είναι η εύρεση της αλήθειας και ΟΧΙ να μας κάνει να νιώθουμε καλύτερα για τους εαυτούς μας. Αν δε μπορείς να αντέξεις για κάποιον ακατανόητο λόγο ότι είσαι Σλαβικό φύλο… tough luck! Δε σου επιτρέπεται όμως να παίρνεις τα ιστορικά γεγονότα και να τα μεταχειρίζεσαι σαν να είναι πρωταγωνίστρια σε «σαδομαζό» πορνοταινία. Κι εγώ μπορεί να στενοχωρήθηκα όταν πρωτοέμαθα μικρός ότι η ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους οφείλεται κυρίως στην παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων αλλά το ξεπέρασα. Μεγάλα παιδιά είμαστε. Κάποιες φορές η πραγματικότητα μας ενοχλεί. ΟΛΟΥΣ. Deal with it. Και στο κάτω κάτω δεν είναι και τόσο τραγικό που δε σε συνδέει απολύτως τίποτα με τον Αλέξανδρο και τους αρχαίους Μακεδόνες. Σιγά τα αυγά.

scopjiestatue
Το άγαλμα του Μ. Αλεξάνδρου στην πλατεία των Σκοπίων

Μια Σύγχρονη Ματιά

Ευτυχώς οι μοντέρνοι ιστορικοί έχουν καταφέρει να προσεγγίσουν το θέμα με την πρέπουσα ψυχρή, επιστημονική αποστασιοποίηση που του αρμόζει. Χωρίς φανφάρες κι επικίνδυνους συναισθηματισμούς. Κατά τη γνώμη μου, η πιο ενδιαφέρουσα και ακριβής άποψη για τον Αλέξανδρο εκφράζεται από τον Γάλλο ιστορικό Pierre Briant που υποστηρίζει (συμφωνώντας με τους πρώτους διανοούμενους του Διαφωτισμού) ότι η εκστατευτική πορεία του Μακεδόνα βασιλιά ήταν η πρώτη απόπειρα γεωγραφικής, ιδεολογικής και πολιτικής υποταγής της Ανατολής στην Ευρώπη, μέσω της συνδετικής «κόλλας» του Ελληνισμού. Ο Briant δεν επικεντρώνεται τόσο σε κομμάτια ηθικής, όσο στις αλλαγές που επέφερε η αλεξανδρινή κυριαρχία στους τομείς του εμπορίου, των κοινωνικών δομών και των νομικών πλαισίων. Βαρετά πράγματα ε;

Όπως και να χει πάντως μάλλον πρέπει να σταματήσουμε να νομίζουμε ότι είμαστε σε θέση να αναλύσουμε τον Αλέξανδρο, είτε σε επίπεδο χαρακτήρα είτε σε επίπεδο ψυχισμού, και να δώσουμε τη μόνη λογική απάντηση στο ερώτημα που τίθεται στον τίτλο του άρθρου: Ο Αλέξανδρος επηρέασε ριζικά και διαχρονικά την παγκόσμια ιστορία. Παρόλα αυτά, ανήκει ΜΟΝΟ στην εποχή του.