Αριστοτέλης - μια γενική εικόνα

14-01-2015
 
Submit to FacebookSubmit to TwitterSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to Delicious

Ποια εικόνα έχει άραγε ένας απλός άνθρωπος για τον Σωκράτη; Θα έχει ακούσει για τα συμπόσια, τα γλέντια, τη διαλεκτική του, τη μαιευτική του, το δαιμόνιο του και την εκ πρώτης όψεως ηλίθια αποδοχή εκ μέρους του μιας δικαστικής απόφασης εις θάνατο, η οποία μάλιστα ήταν καταφανώς άδικη.

Ο Πλάτωνας έχει μείνει στην κοινή αντίληψη ως ο πιστός μαθητής του Σωκράτη και ίσως κάποιοι πιο περίεργοι να διάβασαν ότι πήγε να εφαρμόσει στη Σικελία την ιδανική πολιτεία αλλά δεν του βγήκε κι έτσι, μανιασμένος, στο τέλος της ζωής του, από τη φύση των ανθρώπων, άρχισε να συντάσσει αυταρχικούς νόμους, ως το μόνο φάρμακο για να εξημερώσει την αγριότητα και την ασυνέπεια του ανθρώπου.

Σε συνέχεια των παραπάνω, τι θα σας έλεγε ένας απλός άνθρωπος για τον Αριστοτέλη; Ίσως τον παρουσίαζε ως ένα συνεχιστή του Πλάτωνα, ή και ως πιστό μαθητή του. Η πιστή εφαρμογή των όσων διδάχθηκε δεν φαίνεται όμως να είναι αλήθεια. Ίσως να τον παρουσίαζε ως τον προικισμένο δάσκαλο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Κι αυτό όμως ακόμη τέθηκε εν αμφιβόλω, καθώς διαδόθηκαν φήμες ότι για κάποιον ακατανόητο λόγο υπήρξε ακόμη και οργανωτής της υποτιθέμενης δολοφονίας του. Όπως και να έχει, επειδή το μεγαλείο και η τεράστια επιρροή ενός ανθρώπου δεν μπορεί να εξηγηθεί μέσω ετεροκαθορισμού, θα πρέπει να αναζητήσουμε άλλους ουσιαστικότερους λόγους για τον τεράστιο σεβασμό προς αυτόν από εθνικούς, χριστιανούς και άραβες, αλλά και την τρομερή έλξη που εξακολουθούν να κινούν ακόμη και σήμερα τα ζητήματα τα οποία έθιξε.

Μήπως η μεγάλη φήμη του οφείλεται στη θεμελίωση της Λογικής; Είναι αλήθεια ότι ένας και μόνο άνθρωπος διατύπωσε για πρώτη φορά ολοκληρωμένα τις βασικές αρχές της Λογικής, την αρχή της ταυτότητας, την αρχή της μη αντίφασης και την αρχή του αποκλειόμενου μέσου. Μίλησε για τα είδη των κατηγορικών προτάσεων, τα σχήματα και τους τρόπους των έγκυρων συλλογισμών, ακόμη και για την αρχή της επαγωγής κατά την εξαγωγή καθολικών προτάσεων με βάση ειδικές προκείμενες. Κι έτσι η Λογική έγινε ένα από τα βασικά μαθήματα του trivium στη ρωμαϊκή αλλά και τη μεσαιωνική εκπαίδευση. Αυτή η εμβριθέστατη μελέτη για τη Λογική έγινε αντικείμενο σχολιασμόυ επί 16 ολόκληρους αιώνες και άρχισε να επεκτείνεται γύρω στο 1300 από τους εμπνευσμένους φραγκισκανούς βρετανούς φιλόσοφους, οι οποίοι περιέγραψαν την επαγωγή, τον πειραματισμό και τη διαψευσιμότητα ως τις βασικές συνιστώσες της επιστημονικής μεθοδολογίας.

Κατά τη γνώμη μου, χωρίς να παραγνωρίζω την τεράστια επίδραση της Λογικής, η τρομακτική επιρροή του Αριστοτέλη οφείλεται [1] στον νέο τρόπο παρουσίασης των μεγάλων διαχρονικών φιλοσοφικών ζητημάτων με μια δημιουργική αμφισημία που δεν υπήρξε όμοια στην ιστορία των ιδεών και [2] σε μια νέα έννοια που εισήγαγε πραγματικά από το πουθενά, την έννοια της δυνατότητας για την οποία δεν είχε μιλήσει κανείς μέχρι τότε. Πιο αναλυτικά:

[1] Κάθε τι υπάρχει ως ύλη (υλικό υπόβαθρο) και μορφή (ιδέα/σχέδιο). Οι προσωκρατικοί φυσικοί φιλόσοφοι έθεταν ως τους βασικούς παράγοντες της δημιουργίας τα φυσικά στοιχεία και παρεξηγήθηκαν από κάποιους σύγχρονους μελετητές ακόμη και ως υλιστές. Ο Σωκράτης/Πλάτωνας μίλησε ξεκάθαρα για την προτεραιότητα των αιώνιων άφθαρτων ιδεών έναντι των μεταβλητών αισθητών πραγμάτων. Ο Αριστοτέλης δημιουργεί μια σύνθεση ύλης και ιδέας, η οποία από τότε μέχρι σήμερα αποτελεί τεράστιο ζήτημα ερμηνείας, θεωρώντας άλλοι την ιδέα ως επιφαινόμενο της ύλης και άλλοι την ύλη ως ένα δευτερεύον στοιχείο που διαμορφώνεται δουλικά κάτω από την επίδραση της ιδέας.

Η ψυχή κατά τον Σωκράτη/Πλάτωνα είναι ένα αει-κίνητο όν που προ-υπάρχει του ανθρώπου και που συνεχίζει να υπάρχει και μετά το θάνατο του. Η ψυχή/νους κατά τον Αριστοτέλη αποτελείται από ένα κατώτερο και ένα ανώτερο μέρος. Το κατώτερο μέρος που δέχεται ερεθισμούς μετά θάνατο παύει να υπάρχει. Το ανώτερο μέρος που συνδέεται με το είναι του ανθρώπου είναι αθάνατο και αιώνιο. Από τότε άλλοι θεωρούν τον Αριστοτέλη ως υλιστή που αρνείται την αθανασία της ψυχής και άλλοι ως θιασώτη της αθανασίας της ψυχής, θεωρώντας την ψυχή ως το βαθύτερο είναι του ανθρώπου.

Ο Θεός κατά τον Σωκράτη/Πλάτωνα είναι η Ιδέα, το Αγαθό, το τέλειο Όν, η υπέρτατη Ουσία, ο Πατέρας Δημιουργός των πάντων, της Ψυχής και του Κόσμου, των θεών και των ανθρώπων, η ύψιστη Αλήθεια στην οποία έχει πρόσβαση ο κάθε άνθρωπος μέσω της ανάμνησης. Είναι δηλαδή καθαρά το Όν από το οποίο γεννήθηκαν τα πάντα αλλά και στο οποίο τείνουν όταν η κάθε ψυχή με ανατεταμένα τα φτερά της σταματήσει τον κύκλο των ενσαρκώσεων. Ο Θεός κατά τον Αριστοτέλη είναι το κινούν ακίνητο, το μόνο δηλαδή ον που είναι ακίνητο και που κινεί όλα τα υπόλοιπα, το σταθερό σημείο αναφοράς των πάντων. Είναι επίσης η νόηση της νοήσεως, δηλαδή κάτι που, όντας κλεισμένο στον ίδιο τον εαυτό του, νοεί την ίδια του τη νόηση. Καμιά σαφής σχέση μεταξύ Θεού και ανθρώπου δεν διατυπώνεται από τον Αριστοτέλη, παρά μόνο ότι όλα τα όντα ορέγονται τον Θεό, αφού είναι το τέλειο ον που δεν του λείπει τίποτα. Από τη μια οι καθαροί θεοκράτες, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, θεώρησαν τον Θεό του Αριστοτέλη ως τον υπερβατικό τους θεό, προσδίδοντας σ' αυτόν και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά που του αποδίδουν οι πίστεις τους. Από την άλλη οι ένθεοι διαφωτιστές (Βολταίρος) βρήκαν σ' αυτόν ένα όν απόμακρο και ανεξιχνίαστο που δεν ασχολείται με τα γήινα οδηγώντας στο λεγόμενο Ντεϊσμό (Deism), ένα δηλαδή τύπο θεού που δεν άργησε να καταργηθεί πλήρως στις αντιλήψεις των Γάλλων υλιστών του Διαφωτισμού (Holbach, La Mettrie).

[2] Κατά τον Αριστοτέλη υπάρχουν δύο καταστάσεις του είναι, η δυνατότητα (δυνάμει) και η ενεργός ύπαρξη (ενεργεία). Μέχρι τότε υπήρχε η αντίληψη ότι κάτι ή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Ο Αριστοτέλης όρισε μια ενδιάμεση κατάσταση, τη δυνατότητα, η οποία αργότερα στις επιστήμες και τα μαθηματικά μετατράπηκε στην έννοια της πιθανότητας, μια έννοια τόσο κρίσιμη, που ολόκληροι κλάδοι, όπως η θερμοδυναμική και η κβαντομηχανική, στηρίζονται εξ ολοκλήρου σ' αυτήν.

Θα κλείσω το σημερινό κείμενο με την άποψη του μεγαλύτερου Άραβα φιλόσοφου του 13ου αιώνα, του Αβερρόη (ibn Rushd): "Υπάρχουν τα βασίλεια/είδη των ορυκτών, των φυτών, των ζώων και των ανθρώπων. Πάνω όμως από αυτά τα είδη υπάρχει ένα ακόμη υψηλότερο είδος, αυτό που έχει μόνο ένα μέλος, τον Αριστοτέλη".